سالک يك بيماري پوستي طولاني مدت بدون درد و تب مي باشد كه از ديرباز در كشور ما به صورت بومي وجود داشته و در بسياري از مناطق استان خراسان نيز مي گردد. در سالهاي اخير با توجه به شرايط زندگي حاشيه نشيني در اطراف شهرها و بويژه شهر مشهد و همچنين با افزايش موارد و توسعه پراكندگي جغرافيايي كانونهاي جديد، اين بيماري بوجود آمده است.

انواع بيماری:

بيماري سالك به دو شكل زير وجود دارد:

الف- نوع شهري يا سالك خشك

حدود 2 تا 8 ماه پس از گزش، برآمدگي قرمز رنگ و بدون درد در محل گزش پيدا شده و كم كم بزرگ و زخمي مي شود. اندازه زخم چند ميلي متر تا چند سانتي مترمي باشد كه معمولا در مناطق باز بدن مانند صورت، دست و پا ديده مي شود. ضايعه به آهستگي و طي مدت 6 ماه تا يكسال بهبود مي يابد كه در صورت عدم درمان مناسب، در محل زخم یک جوشگاه فرو رفته و دائمی باقی می ماند که به زیبایی لطمه می زند. مخزن بیماری در نوع شهری انسان است و سگ نیز بطوراتفاقی مبتلا و می تواند به عنوان مخزن عمل نماید.

ب- نوع روستایی یا سالک مرطوب

چند هفته پس از گزش پشه (بسته به تعداد محل گزش) زخمهای متعددی در نقاط باز بدن که مورد گزش قرار گرفته اند پیدا می شود. ضایعات معمولا ترشح دار و مرطوب هستند و معمولا پس از 6-4 ماه بهبود می یابند و از خود جوشگاه آثار پوستی پایدارونامناسبی به جامی گذارند.مخزن اصلی بیماری سالک روستایی جوندگان از جمله موشهای صحرائی می باشند.

راه انتقال بیماری:

عامل بیماری یک انگل خونی بسیار ریز به نام لیشمانیا می باشد که توسط ناقل یعنی پشه خاکی از انسان به انسان یا حیوان به انسان و بالعکس منتقل می شود.

مشخصات ناقل:

طول پشه خاکی 3-2 میلی متر است. بنابراین از تورهای با قطر بیش از یک میلی متر عبور می کند. پشه پروازهای کوتاه داشته و حداکثر تا ارتفاع 2-1 متر بصورت جهشی پرواز می کند. بیشترین فعالیت پشه هنگام غروب و بعد از آن بوده که از خون انسان و سایر حیوانات و خصوصا زخم های سالکی تغذیه می کند و پس از حدود یک هفته می تواند عامل بیماری را به دیگری انتقال دهد. بیشترین انتقال در فصول گرم سال صورت می گیرد.

محل زندگی پشه خاکی:

بهترین محل رشد و تکثیر پشه خاکی مناطق گرم، تاریک، مرطوب و سایه مانند شکافهای عمیق دیوارها، اماکن متروکه و مخروبه، محل تجمع طولانی مدت زباله، کودهای حیوانی، خاک و نخاله های ساختمانی مرطوب و پوسیده و محل نگهداری دام و طیور می باشد. 

روشهای پیشگیری و مبارزه با بیماری:

الف- حذف عوامل مساعد کننده:

◄ بهسازی و ترمیم شکاف دیوارها در مناطق مسکونی و نگهداری دام و طیو

◄ بهسازی کانالهای روباز، دفع صحیح فاضلاب و نخاله های ساختمانی

◄ جمع آوری و دفع صحیح و به موقع زباله های خانگی ( استفاده از سطل زباله درب دار

◄ اتلاف سگهای ولگرد و مبارزه با جوندگان

◄ تخریب و تسطیح اماکن مخروبه و متروکه

ب- محافظت در برابر نیش پشه:

◄ نصب توری ریز بر روی پنجره ها و دربهای ورودی

◄ استفاده از پشه بند معمولی و ترجیحا آغشته به حشره کش که برای مدت طولانی اثر آن باقی می ماند.

◄ استفاده از پمادها و مواد دور کننده حشرات هنگام استراحت و خواب در مناطق آلوده

◄ پوشاندن زخمهای سالکی به منظور جلوگیری از آلوده شدن پشه خاکی های جدید و انتشار بیماری به دیگران

سمپاشی:

با توجه به عوارض زیست محیطی سم و تاثیر کم آن در کنترل بیماری فقط در نوع شهری می توان در کنار دیگر اقدامات بهسازی و پیشگیری در شرایط خاص گاهی از این روش استفاده نمود.

معمولا سمپاشی موجب مهاجرت پشه ها به مناطق مجاور و پیدا شدن انواع مقاوم ناقل می شود و بهترین راه برای از بین بردن رشد و تکثیر پشه خاکی بهسازی محیط است.